امیرحسین جمالی

اگر تصور کنیم هر انسانی در زندگی هدف و آرمانی دارد مسلما در راه رسیدن به هدف نیازهایی دارد و وسایل و لوازمی می خواهد تا خود را به هدف نزدیک کند. بنابراین برای رسیدن به هدف ابتدا باید نیازهای خود را بر طرف و وسایل لازم را فراهم کند در این راه، رفع بعضی نیازها و فراهم کردن برخی وسایل بسیار طاقت فرساست و ممکن است فرد در برهه ای از زمان در طول تلاش برای فراهم کردن این وسیله احساس کند که این وسیله، هدف اوست و اینجاست که اشتباه اساسی رخ می دهد...

شاید با قدری تامل در موضوع این نوشتار به این نکته پی ببریم که تمامی ادیان و ایدئولوژی ها برای رسیدن به هدف و آرمانی از سوی پیامبران و اندیشمندان مطرح شده اند و همواره پیروان خود را به سوی هدف خوانده اند. پس از نقطه نظر این دیدگاه دین و ایدئولوژی تنها وسیله ای است، برای رسیدن به هدف. اما نکته مهم و قابل تامل قرار گرفتن وسیله در جایگاه هدف است. در اینصورت ممکن است هدف به طور کلی فراموش شود و فراموش کردن هدف باعث سردرگمی است. این در حالی است که شخص این سردرگمی را حس نمی کند چرا که به خیال خود هدفی را دنبال می کند؛ غافل از اینکه این هدف در حقیقت فقط وسیله ای بود که بایستی آن را برای رسیدن به آرمان اصلی به دست می آورد. (به گونه ای می توان گفت که این پدیده جهل مرکب نسبت به هدف است)

اینک اگر به اسلام بنگریم خواهیم دید که اسلام وسیله ای است برای رسیدن به هدف که هدف می تواند هر چیزی اعم از رسیدن به کمال، رشد ،قرب و نزدیکی به خدا، انسانیت و هر اصطلاحی گه هر قشری برای خود دارد نام بگیرد. بنابراین قوانین و احکام اسلامی (و به طور عام دینی) برای رسیدن به هدفی طراحی شده اند و برای رسیدن به هدف بایستی عمل شوند. گواه این مدعا در تعالیم دینی به چشم می خورد به طوری که مسلمانان ملزم اند قبل از انجام هر عملی قصد و نیت خود را از انجام عمل مشخص کنند و این بدین معنی است که این عمل وسیله است و هدف چیز دیگری است.  

این نگرش می تواند به نوعی در شناخت آفات دین نیز به کار برده شود به این صورت که هر حکم دینی را با ملاک «میزان نزدیک شدن به هدف» مورد ارزیابی قرار می دهیم با این ملاک برخی از احکام دینی و اسلامی (منظور اسلام واقعی امروزی است نه اسلام حقیقی) تاثیری در نزدیک شدن فرد به هدف ندارد پس اینگونه احکام که بیشتر احکام الحاقی به دین هستند، تقدسی ندارند بلکه هدف و وسیله رهنمون ساز به هدف است که مقدس می باشد.

برای مثال فردی را در نظر بگیرید که رسیدن به مدارج بسیار بالای علمی را هدف خود قرار داده است، مسلما این فرد برای رسیدن به مدارج بالا نیاز به تحصیلات آکادمیک به عنوان یک وسیله دارد حال اگر این فرد در طی تحصیلات خود عملا هدف را فراموش کند و تحصیلات آکادمیک به خودی خود هدف قرار گیرد نه تنها فرد هیچ گاه به هدف خود که مدارج بالای علمی بود نمی رسد بلکه می توان گفت از هدف اصلی خود دور می شود. این مشکل در دانشگاه های کشور ما نیز وجود دارد و به طوری که می توانیم یکی از عواملی که  باعث ناکارآمدی تحصیلات دانشگاهی در خارج از دانشگاه شود را این عامل (قرار گرفتن وسیله به جای هدف) ذکر کنیم.

با این مثال ما بهتر می توانیم درک کنیم همانطور که هدف انگاری وسیله در زمینه علمی باعث ناکارآمدی تحصیلات آکادمیک در خارج از دانشگاه می شود هدف انگاری وسیله در زمینه دینی نیز باعث ناکارآمدی دین در خارج از حیطه مباحث دینی و در اجتماع خواهد شد.

به طور کلی می توانیم برخی از آفات پدیده هدف انگاری وسیله در زمینه دینی را شامل موارد زیر بدانیم:

-    باعث توقف در دین می شود و دین که خود بایستی باعث تحرک شخص گردد باعث انحطاط فرد می شود چرا که دین آمده است تا فرد را به هدف رهنمون سازد و فرد با این نگرش نه تنها به هدف نزدیک نمی شود بلکه دور می شود.

-    نگاه به دین به تنهایی و بدون در نظر گرفتن هدف را به وجود می آورد و این نگاه خود باعث به وجود آمدن بحث های فلسفی و کلامی و فقهی بسیار پیچیده ای می شود که دانستن بسیاری از آنها لازم نیست. این مباحث انرژی و وقت بسیاری از فرد را تلف می کند که این انرژی و وقت بایستی در راه رسیدن به هدف مورد استفاده قرار گیرد.

-         از نگاه آزادانه فرد به وقایع جلوگیری می کند. چرا که فرد ملاک را اشتباه انتخاب کرده است.

-    از آنجایی که فرد دین را هدف می بیند فکر می کند که همه انسان ها بایستی دیندار باشند و همگی باید یک دین داشته باشند.

-    گسترده شدن دامنه تقدسات و خط قرمز هاست که برای تفکر گذاشته می شود. هر فردی آزاد است که در هر موردی تفکر کند و بر اساس آن تفکر پیش برود که از دستورات دینی همه ادیان است اما این هدف شدن دین به همه جهات دین تقدسات بی جا و بی مورد می دهد که مانع از فکر کردن است.

و چندین مورد دیگر که این نوشتار کوتاه محل ذکر آنها نیست.

بنیادگرایی مخصوصاً اسلامی یکی از جلوه های روشن هدف انگاری وسیله است که یکی از نمایندگان این کج روی گروه های تروریستی مانند القاعده است.

پدیده هدف انگاری وسیله مخصوصا در بین ما که مسلمان به دنیا می آییم و از ابتدا نمی دانیم که چرا دیندار هستیم و دینداری ما چه مسیری را باید طی کند تا به هدف برسد دیده می شود  چرا که ما قبل از اینکه هدف خود را بشناسیم وسیله را انتخاب کرده ایم که بهتر بگویم وسیله را برایمان انتخاب کرده اند.از طرف دیگر چون به خیال ما هدف اسلام است و این اسلام را هم به ما از همان لحظه اول می دهند پس دیگر هدفی نداریم، به هدف رسیده ایم، برای همین مبارزه نمی کنیم، تلاش نمی کنیم، در زندگی جوانها هدف نیست، برای اینکه از همان بدو ورود هدف را داریم. و این باعث بروز مشکل در آینده می شود؛ زمانی که ما از یکسو می خواهیم آرمانی را برای خود انتخاب کنیم و از یکسو نمی خواهیم عقاید گذشته خود را کنار بگذاریم چرا که با این کار اعتراف کرده ایم که تا به حال راه را اشتباه رفته ایم؛ نمی خواهم بگویم که انتخاب هدف نیازمند کنار گذاشتن عقاید گذشته است، اما ما با یک پیشینه ذهنی به سوی انتخاب هدف می رویم که مطمئنا روی انتخاب تاثیرمی گذارد.

نمود بارز پدیده هدف انگاری یک وسیله در برخی عزاداری های افراطی ما مسلمانان دیده می شود که نیاز به توضیح بیشتر نمی بینم.

شاید این نوشتار به نظر حامل مبحثی بدیهی باشد اما نکته مهم این جاست که هیچ گس از این آفت در امان نیست و هر انسانی ممکن است وسیله ای را هدف پندارد، نیازی به اذعان و ابراز نیست بلکه فقط اگر در ذهن هدف اشتباه مشخص شود کافیست تا در عمل نتیجه متفاوت باشد. پس جای آن دارد که یکبار دیگر با خود بیندیشیم و ببینیم که به دین چه نگاهی داریم.